Uluslararası İlişkilerin Hukuku: Vestfalyan Sistemden Küreselleşmeye

Erdem DENK

NELER ÖĞRENECEĞİZ?

  • Modern uluslararası hukukun tarihsel arka planı ve ortaya çıkış dinamikleri
  • Modern uluslararası hukukun ana karakteristikleri
  • Modern uluslararası hukukun küresel hukuka evrilme süreci
  • Küresel hukuk tartışmalarının ayrıntıları ve olası istikameti

Seçilmiş metin: Christendom-Kutsal Roma İmparatorluğu ve iki kılıç teorisi

Her ne kadar sınırlarını, alanlarını ve daha da önemlisi doğrudan günlük hayata etkilerini tanımlamak ve birebir takip etmek mümkün olmasa da, “Avrupa” siyasi coğrafyasının kabaca 800’den itibaren iki makro güce aynı anda ev sahipliği yaptığını söylemek mümkündür.

Bir yanda (Batı) Roma İmparatorluğu’nun Şarlaman tarafından yeniden tesisi şeklinde tanımlanabilecek Kutsal Roma İmparatorluğu, diğer yandaysa I. Konstantin’in Hıristiyan olmasıyla Avrupa siyasi coğrafyasına giren ve Şarlaman’a taç giydirerek resmen siyasi güç de olan Kilise/Papalık’ın yönetimindeki Christendom (Res publica Christiana). Sosyo-ekonomik ve sosyo-politik güçleri çerçevesinde en üst düzeyde iktidar mücadelesine tutuşan bu iki yapının ilişkilerini Papa I. Gelasius’un daha 5. yüzyılda ortaya attığı ünlü “İki Kılıç Teorisi” çerçevesinde tanımlamak mümkündür. Buna göre, Avrupa’da iki büyük siyasi iktidar vardır ve bunlar iktidarı uhrevi (spiritual power) ve dünyevi (temporal power) olmak üzere kendi aralarında paylaşmaktadır. Feodal sistemi her fırsatta kendi lehlerine kullanarak bir diğeri karşısında güç artırmaya çalışan bu iki güç, gerektiğinde “dış” tehditler karşısında da ittifak yapmayı tercih etmiştir. Avrupa içi güç artırımı için çeşitli düzeylerde ittifak ilişkilerine de giren bu iki yapı, 1519’da bir papanın elinden taç giyen son imparator olan Şarlken dönemine kadar da bu “rekabete” devam edecektir. Bu “ikili iktidar yapısı”nı kıransa, 1492’den itibaren başlayan sosyo-ekonomik yayılma sürecinin kralları güçlendirmesidir. Özellikle Protestanlığın da doğmasıyla Papa’nın etki alanı önemli ölçüde daralmış, buysa Avrupa içi iktidar mücadelesinin (“din savaşları”) eski düzenin sonunu getirmesi anlamına gelmiştir.

ÖNEMLİ WEB SİTELERİ

American Society of International Law (ASIL). www.asil.org Amerikan uluslararası hukuk çalışmalarının temel mecralarından. Uluslararası ve küresel hukuk çalışmalarının ABD’de nasıl yankılandığını ya da görüldüğünü anlamak için takip edilmeli.

European Society of International Law (ESIL). http://www.esil-sedi.eu/ Avrupa merkezli “eleştirel” uluslararası hukuk çalışmaları kadar uluslararası hukuk felsefesi ve sosyolojisi konusunda çalışmalara yer verir. Pozitif hukuku aşan tartışmaları takip etmek için önemli.

International Law Association (ILA). http://www.ila-hq.org/

International Law Institute (IIL) http://www.ili.org/ Kurulduğundan beri dünyanın farklı yerlerinden uluslararası hukukçuları bünyesine barındıran dernekler/STK. İlki Anglo-Sakson ikincisi daha ziyade Frankofan ve Kıta Avrupası. Fazla Batı-merkezli olmakla eleştirilebilirlerse de pozitif uluslararası hukuka ve kodifikasyon çalışmalarına etkileriyle bilinirler. UN Audiovisual Library of International Law http://www.un.org/law/avl/ Güncel birçok konuda önemsenen uzmanların açık derslerine yer veriyor. Pozitif hukuktaki gelişmelere ve tartışmalara hâkim olmak açısından önemli.

ÖNEMLİ OKUMALAR

Anghie, A (2005), Imperialism, Sovereignty, and the Making of International Law, Cambridge, Cambridge University Press. Modern uluslararası hukukun oluşumunu tarihsel arka planı çerçevesinde ele alan bir çalışma. Özellikle Avrupa’nın 1492’de yayılmaya başlamasıyla ortaya çıkan yeni sosyo-ekonomik koşulların modern Avrupa’nın ve uluslararası hukukun oluşmasına ne derece katkıda bulunduğunun altını çiziyor.

Schmitt, C (2003), The Nomos of the Earth, New York, Telos Press. 1492’yi yeni bir büyük bölüşüm mücadelesinin başlangıcı olarak kodlayan bir kitap. Nazi Almanyası için bir yol haritası çizmesi/önermesi açısından tartışmalı zira 1492’yi eleştirel bir gözle okumaktan ziyade Almanya için yapılması gerekeni işaret eden bir dönem olarak görüyor.

Bali Akal, C (2000), Modern Düşüncenin Doğuşu, Ankara, Dost Kitabevi. Genel kabul modern uluslararası hukukun başlangıcını Grotius’a dayandırır. Bunu İspanyol Altın Çağı’na taşıması ve oradaki köklerini Türkçe literatüre katması açısından önemli. Bugünkü insan hakları tartışmalarının da o dönemdeki insani yaklaşımlardan kaynaklandığını önerir. Eleştirel olmaktan ziyade olumlayıcıdır.

Denk, E (2008), “Uluslararası Hukuk(t)a Neler Oluyor?”, M. Kayıkçı ve R. Ö. Dönmez (der), Yeni İmparatorluk Çağı, İstanbul, Say Yayınları. Vestfalyan “eşitlik” varsayımının 1648’den günümüze serencamının izini eleştirel bir perspektiften sürer. Asıl olanın eşitlik değil eşitsizlik olduğunu, modern eşitliğinse iç ve dıştaki eşitsizliği örtmek için iyi bir “keşif” olduğunu önerir.

Denk, E (2005), “Güle Güle Uluslararası Hukuk, Cehenneme Kadar Yolun Var”, Birikim, 190:71-96. Modern uluslararası hukukun kimi temel kavram ve kurallarının yapı-sökümü diyebileceğimiz bir çalışma. İnsani, makul ve meşru birçok kavramın aslında ne anlama geldiğini, mevcut eşitsizlikçi yapıyı eşitlik varsayımı altında nasıl örttüğünü açıklamaya çalışır.

de Vitoria, F, De Indis De Jure Belli <http://en.wikisource.org/wiki/De_Indis_De_Jure_Belli> Modern dönemin fikir babası olan de Vitoria’nın temel çalışmaları.

Pazarcı, H (2012), Uluslararası Hukuk, Ankara, Turan Kitabevi. Modern pozitif uluslararası hukukun temel kavram ve kurallarının derli toplu ve ayrıntılı bir şekilde Türkçe literatürdeki en iyi örneği.

Koskenniemi, M (2001), The Gentle Civilizer of Nations: The Rise and Fall of International Law 1870-1960, Cambridge, Cambridge University Press. Postmodern uluslararası hukuk çalışmaları açısından temel eser olarak kabul gördüğü söylenebilir.

Yüksel, M (2004), Modernite, Postmodernite ve Hukuk, Ankara, Siyasal Kitabevi. Hukuk-siyaset ilişkisininhem izini süren hem de temel mantığını açıklamaya çalışan bir çalışma.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Anghie, A (2005), Imperialism, Sovereignty, and the Making of International Law, Cambridge, Cambridge University Press.

Schmitt, C (2003) The Nomos of the Earth, New York, Telos Press.

Bali Akal, C (2000), Modern Düşüncenin Doğuşu, Ankara, Dost Kitabevi.

Denk, E (2008), “Uluslararası Hukuk(t)a Neler Oluyor?”, M. Kayıkçı, R. Ö. Dönmez (der), Yeni İmparatorluk Çağı, İstanbul, Say Yayınları, 95-142.

Denk, E (2005), “Güle Güle Uluslararası Hukuk, Cehenneme Kadar Yolun Var”, Birikim, 190:71-96.

de Vitoria, F. De Indis De Jure Belli http://en.wikisource.org/wiki/De_Indis_De_Jure_Belli

Pazarcı, H (2012), Uluslararası Hukuk, Ankara, Turan Kitabevi.

Koskenniemi, M (2001), The Gentle Civilizer of Nations: The Rise and Fall of International Law 1870-1960, Cambridge, Cambridge University Press.

Yüksel, M (2004), Modernite, Postmodernite ve Hukuk, Ankara, Siyasal Kitabevi.