Küreselleşme, Kozmopolitanizm ve Post-Vestfalya Düzeni

Ayhan KAYA

NELER ÖĞRENECEĞİZ?

  • Farklı küreselleşme anlatıları
  • İdeoloji olarak küreselleşme (globalism)
  • Ulusal yurttaşlık, küresel değişim ve dünya yurttaşlığı
  • Değişen aidiyet biçimleri ve yurttaşlık
  • Avrupa Birliği yurttaşlığı
  • Kozmopolitan yurttaşlık
  • Kozmopolitan yurttaşlığın sınırları
  • Çoğul yurttaşlık: Ulusaşırı alanda hareketlilik
  • Sonuç: Post-Vestpalya düzeni ve demokratik totalitarizm?

Seçilmiş metin: Farklı küreselleşme anlatıları

David Held ve arkadaşları, 2000 yılında kaleme aldıkları Global Transformations: Politics, Economics and Culture (Küresel Dönüşümler: Siyaset, Ekonomi ve Kültür) adlı kitap çalışmalarında küreselleşme süreçlerine üç farklı perspektiften bakılabileceğini ifade etmişlerdi. Buna göre, hiperglobalistler küreselleşme yanlısı neo-liberal bir perspektifi savunurlarken, skeptikler daha çok muhafazakâr sağ ve Marksist çevrelerden gelmek suretiyle küreselleşmenin eleştirisini yapmakta, öte yandan dönüşümcüler ise daha çok küresel antropoloji perspektifinden hareketle küreselleşmenin kaçınılmaz bir süreç olduğunu ve kültürel, siyasal ve toplumsal dönüşümleri de beraberinde getirdiğini ifade ederler. Diğer bir deyişle, birinci yaklaşım küreselleşme yanlısı bir şekilde ekonomik, askeri ve siyasal açılardan ulus-devletler arasındaki sınırların ortadan kalktığını savunurken, küreselleşmeyi tamamıyla yeni bir süreç olarak değerlendirirler. Margareth Thatcher, Ronald Reagan ve Turgut Özal gibi liderler bu yaklaşımın siyasal ve ideolojik öncüleridirler. Öte yandan, küreselleşmeye şüpheci bir şekilde bakanlar ise aslında küreselleşmenin tarih boyunca hep varolduğunu ifade etmişler ve küreselleşmenin aslında kapitalizmin değişen bir evresi olduğunu dile getirmişlerdir.

Küreselleşmenin kapitalizmin bir fonksiyonu ya da sonucu olduğunu iddia edenler Alex Callinicos ve Leslie Sklair gibi Marksist gelenekten gelenlerdir. Öte yandan, Samuel Huntington ve Anthony D. Smith gibi muhafazakâr olup da küreselleşmeye şüpheci yaklaşanların korkusu, küreselleşmenin yerel renkleri ortadan kaldırmak suretiyle yekpare bir küresel kültürü getireceği şeklindedir. Küreselleşmeye ilişkin birbiriyle çatışan bu iki yaklaşımın dışında bir başka yaklaşım var ki, o yaklaşım küreselleşmeye ideolojik perspektifle yaklaşmaz. Küreselleşmeyi bir süreç olarak gören bu yaklaşımın temsilcileri, çoğunluğu ya antropolog ya da sosyolog olan Anthony Giddens, Roland Robertson, David Held, Saskia Sassen, Mike Featherstone, Immanuel Wallerstein, James Rosenau, Ulf Hannerz, Arjun Appadurai ve Jonathan Friedman gibi isimlerdir. Aslında yukarıda da ifade edildiği üzere, hiperglobalistler ve skeptikler küreselleşmeye ideolojik bir çerçeveden yaklaşırken, bir diğer yaklaşım olan dönüşümcüler ise küreselleşmeyi bir toplumsal, siyasal, ekonomik ve belki de en önemlisi kültürel bir değişim süreci olarak ele almaktadırlar.

Seçilmiş metin: İdeoloji olarak küreselleşme (globalism)

Bilindiği üzere, İngilizcedeki globalism ve globalisation kavramlarının her ikisi de Türkçeye küreselleşme şeklinde tercüme edildiğinden, dilimizde kullandığımız ‘küreselleşme’ kavramının aslında iki farklı olguya işaret ettiğini vurgulamakta fayda var: İdeoloji olarak küreselleşme (globalism) ve süreç olarak küreselleşme (globalisation). Kapitalizm, ulusçuluk ve küreselleşme süreçleri ontolojik açıdan benzerlikler gösterir. Gerek kapitalizm, gerek ulusçuluk ve gerekse küreselleşme herhangi bir başka oluşuma yol açan tasarımlar olmaktan ziyade, kendilerinden önce yaşanan bazı temel süreçlerin birer sonucu (epiphenomenon) olarak algılanmalıdırlar. Fernand Braudel, kapitalizmin Venedik’ten bu yana gelişen sosyo-kültürel hayat tarzının bir ürünü olduğunu söylerken, kapitalizmin dört yüzyıl önce değil çok daha önceden ortaya çıkan bir tasarım olduğunu öne sürmüştür. Benedict Anderson da aynı şekilde milliyetçiliği, 18. yüzyılda ortaya çıkan ve mutlakiyetçi rejimlere son veren bir tasarım olarak değil, aksine daha önceden başlayan bazı gelişmelerin ortaya çıkardığı bir sonuç olarak değerlendirmektedir.

Bu gelişmeler, teritoryal ulusal devletin oluşumuna yön veren merkezi siyasal otoritenin, askeri bürokrasinin, sekülarizmin (dünyevilik), medeni hakların ve ulusal ekonominin kurumsallaşması şeklindedir. Aynı şekilde, küreselleşmeye de son yıllarda ortaya çıkan bir oluşum şeklinde değil, aksine uzun yıllardan bu yana yaşanan belirli sosyo-ekonomik süreçlerin bir sonucu olarak bakmak gerekir(…) (devamı için bkz. Küresel Siyasete Giriş, s.547-550).

Seçilmiş metin: Lizbon Antlaşması

Her ne kadar, sembolik bir önem arz eden ve Avrupalılık kimliğinin oluşumunda önemli katkıları olan Avrupa marşı (Beethoven’in 9. Senfonisi), AB Bayrağı, ‘farklılık içinde birlik’ (unity-in-diversity) söylemi ve AB Anayasası gibi sembollere yer vermese de, Lizbon Antlaşması yurttaşların Avrupa Birliği karar alma süreçlerinde daha yakından yer almasına olanak tanımayı amaçlayan bir niteliğe sahiptir. Lizbon Antlaşması, Avrupa Yurttaş İnisiyatifi hakkı ile Avrupa Birliği yurttaşlarına, üye devletlerin önemli bir bölümünden en az bir milyon imza toplanması halinde, Komisyona yasa taslağı önerme hakkı tanımıştır (Lizbon Antlaşması, madde 8).

ÖNEMLİ WEB SİTELERİ

Euractiv, AB Haber Portalı http://www.euractiv.com.tr/

İstanbul Kalkınma Vakfı http://www.ikv.org.tr/

İstanbul Bilgi Üniversitesi Avrupa Birliği Enstitüsü http://eu.bilgi.edu.tr/

ÖNEMLİ OKUMALAR

Kaya, A. ve G. G. Özdoğan (2003), Uluslararası İlişkilerde Sınır Tanımayan Sorular, İstanbul, Bağlam Yayınları. Bu derleme, Uluslararası İlişkiler disiplininin ne denli interdisipliner bir çalışma alanı olduğunu sergilerken, özellikle konstrüktivist bir yaklaşımdan hareketle kimlik, kültür, toplumsal cinsiyet ve çevre gibi konuları da kapsayan geniş içerikli bir çalışmadır.

Kaya, A., S. Aydın-Düzgit, Ö. Onursal-Beşgül ve Y. Gürsoy (2013), Avrupa Birliği’ne Giriş: Tarih, Kurumlar ve Politikalar, 2. Baskı, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Bu derleme, Avrupa Birliği konusunda Türkçe kaleme alınan ilk üniversite ders kitabı olup, AB’nin tarihi, kurumları, politikaları ve ile birlikte Türkiye-AB ilişkilerine odaklanmaktadır.

Marshall, T. H ve T. Bottomore (2006/1950), Yurttaşlık ve Toplumsal Sınıflar, Ayhan Kaya (çev), İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Bu çalışma, yurttaşlık konusunu sosyolojik bir perspektifle ele alan ilk çalışma olması nedeniyle temel bir çalışmadır. Marshall’ın 1950 yılında kaleme aldığı sosyolojik değerlendirmeyi Bottomore günümüze değin taşır ve yurttaşlık kurumunun genişleyen kapsamını ayrıntılı şekilde tartışır.

Üstel, F (2004), Makul Vatandaşın İzinde, İstanbul, İletişim Yayınları. Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana farklı milli eğitim müfredatlarıyla ne tür yurttaşlık anlayışlarının sergilendiğini göstermektedir.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Agnew, J. ve S. Corbridge (1995), Mastering Space: Hegemony, Territory and International Political Economy, Londra, Routledge.

Anderson, B (1983), Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Londra, Verso.

Appadurai, A (1990), “Disjuncture and Difference in the Global Cultural Economy” M. Featherstone (der), Global Culture: Nationalism, Globalisation and Modernity, Londra, Sage.

Badiou, A (2003), Etik: Kötülük Kavrayışı Üzerine Bir Deneme, Tuncay Birkan (çev), Ankara, Metis Yayınları.

Basch, L. et al. (1994), Nations Unbound: Transnational Projects, Postcolonial Predicaments and Deterritorialized Nation-States, Langhorne, PA, Gordon and Preach.

Bauböck, R (1992), Immigration and the Boundaries of Citizenship, Coventry, CRER.

Bauböck, R (1995), Transnational Citizenship, Hants, Edward Elgar Publishing Ltd.

Beck, U (2000), What is Globalization? Camberidge, Polity Press.

Bhabha, H (1994), “Introduction: narrating the nation” H. Bhabha (der), Narration and Nation, Londra, Routledge.

Brah, A (1996), Cartographies of diaspora: contesting identities, Londra, Routledge.

Castles, S. ve M. J. Miller (2003), The Age of Migration: International Population Movements in the Modern World, New York, Palgrave.

Clifford, J (1997), Routes: Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge: Harvard University Press.

Deleuze, G. ve F. Guattari (1987), A Thousand Plateaus. Capitalism and Schizophrenia II, Minneapolis & Londra, University of Minnesota Press (Türkçesi, Kapitalizm ve Şizofreni, Ali Akay (çev), İstanbul, Bağlam, 1990).

Einhorn, B (2010), Citizenship in an Enlarging Europe: From Dream to Awakening, Londra, Palgrave Macmillan.

Faist, T (2000), The Volume and Dynamics of International Migration and Transnational Social Spaces, Oxford, Clarendon Press.

Featherstone, M (1992), “Localism, Globalism and Cultural Identity”, Bildiri, Conference on Localism and Globalism, East-West Centre, University of Hawaii at Manoa (Kasım).

Habermas, J (1994), “Struggles for Recognition in the Demoratic Constitutional State” A. Gutmann (der), Multiculturalism: Examining the Politics of Recognition, Princton, Princton University Press.

Heater, D (1999), What is Citizenship?, Cambridge, Polity Press.

Held, D. et.al. (2000), Global Transformations: Politics, Economics and Culture, Cambridge, Polity.

Jameson, F (1984), “Postmodernity, or the Cultural Logic of Late Capitalism”, New Left Review, 146:53-92.

Jones, G. S. (1975), “The History of US Imperialism” R. Blackburn (der), Ideology in Social Science: Readings in Critical Social Theory, Glasgow, Fontana Press.

Kaya, A (2000), Sicher in Kreuzbrg. Berlin’deki Küçük İstanbul, İstanbul, Büke Yayınları.

Kaya, A. ve F. Kentel (2005), Euro-Türkler, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

King, R (2012), “Theories and Typologies of Migration: An Overview and a Primer”, Willy Brandt Series

of Working Papers in International Migration and Ethnic Relations, 3/12, Malmö University.

Kymlicka, W (1995), Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights, Oxford, Clarendon Press.

Laclau, E. and C. Mouffe (1995), Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics, Londra, Verso.

Malmberg, G (1997), “Time and Space in International Migration” T. Hammar, G. Brochmann, K. Tamas ve T. Faist (der), International Migration, Immobility and Development. Multidisciplinary Perspectives, Oxford, Berg, 21-48.

Mandel, E. (1975), Late Capitalism, Londra, Verso.

Marshall, T. H. ve T. Bottomore (1992/1950), Citizenship and Social Class, Londra, Pluto Press.

McGrew, A. G. (1997), The Transformation of Democracy? Globalization and Territorial Democracy, Cambridge, Polity Press.

Nash, K. (2000), Contemporary Political Sociology: Globalization, Politics and Power, Oxford, Blackwell.

Nussbaum, M. ve J. Cohen (der) (1996). Debating the Limits of Patriotism: For Love of Country, Boston, Beacon Press.

Portes, A (der) (1995), The Economic Sociology of Immigration: Essays on Networks, Ethnicity, and Entrepreneurship, New York, Russell Sage Foundation.

Rawls, J (1999), Collected Papers, Samuel Freeman (der), Cambridge, Harvard University Press.