Küresel Siyaset ve Çevre

İbrahim MAZLUM

NELER ÖĞRENECEĞİZ?

  • Küresel çevre sorunlarının nedenleri nelerdir?
  • Çevre sorunları ile küresel siyaset arasındaki bağlantı nasıl kurulmaktadır? Hangi çevre sorunları küresel siyasetin konusu haline gelmektedir?
  • Küresel çevre siyaseti tarihsel açıdan nasıl gelişmiştir?
  • Küresel çevre siyasetinin başlıca aktörleri kimlerdir?
  • Devletler küresel çevre siyasetini nasıl biçimlendirir? Devlet-dışı aktörler küresel çevre siyasetinin neresinde yer alır?
  • Başlıca Uluslararası İlişkiler kuramları ve eleştirel yaklaşımlar küresel çevre sorunlarını ve siyasetini nasıl cözümler?

Seçilmiş metin: Ekoloji ve ekosistem

Ekoloji:Kavramı ilk kez dile getiren Ernst Haeckel’in 1868 yılında yaptığı tanıma göre, ekoloji organizmaların dış dünya ya da organik-inorganik yaşam koşulları ile olan ilişkilerinin toplamı, belirli bir yerde yaşayan bütün organizmaların birbirleriyle ortak ilişkileri, bu organizmaların etraflarındaki çevreye uyumu ve varolma savaşımlarının neden olduğu çevresel değişim anlamına gelmektedir.

Ekosistem: Ekosistem belirli bir alanda yaşayan organizmaları ve onların canlı-cansız çevrelerini sarmalayan döngüsel bir ekolojik sistemdir. Bu sistemler çeşitli geri beslemeler yoluyla, her bir bileşenin bir diğerinin etkisini kontrol ettiği ve sınırladığı dinamik bir denge oluşturma ve bunu koruma eğilimindedir. Doğa farklı özellik ve ölçeklerdeki birçok ekosistemden oluşur. Dolayısıyla, kavram genelde küresel ölçekte bir sistemi tanımlar görünse de, yerel düzeydeki sistemler için de kullanılır.

Seçilmiş metin: (…)Küresel siyasetin konusu olarak çevre

Greene’nin (2001: 388) sınıflandırması dikkate alındığında, genel nitelikleri açısından, beş tür çevre sorununun küresel siyasetin konusu haline geldiği görülmektedir.

Birincisi, bazı çevre sorunları doğası gereği küresel nitelik taşır.

Örneğin, atmosfere bırakılan CFC (kloroflorokarbon) gazlarının neden olduğu ozon tabakasının incelmesi ya da küresel iklim değişikliğine neden olan karbon salımları, nereden kaynaklanırsa kaynaklansın küresel etkilere yol açar ve dolayısıyla küresel düzeyde çözüm ve işbirliği gerektirir.

İkincisi, küresel ortak varlıklar (global commons) olarak adlandırılan bazı çevre kaynaklarının kullanımı ile ilgili sorunların küresel bağlamda değerlendirilmesi gerekir. Uluslararası toplumun tamamı tarafından paylaşılan ve korunması gereken okyanuslar ve okyanus yatakları, atmosfer, Antarktika ve dış uzay uluslararası hukuka göre küresel ortak varlıkları oluşturur. Bu çevre varlıkları herhangi bir ülkenin egemenliğinde değildir ve tarihsel olarak insanlığın ortak mirası kategorisinde değerlendirilir. Dolayısıyla, insanlık tarafından ortak kullanımı yanında, korunması da bütün insanlığın küresel çabasını gerektirir.

Üçüncüsü, bazı çevre sorunları küresel olmasa dahi ulus-aşırı etkilere sahiptir. Herhangi bir ülkedeki sanayi faaliyetlerinin rüzgâr aracılığıyla başka ülkelerde yarattığı hava kirliliği, özellikle de bir ülkedeki sülfür dioksit salımının diğer ülkelerde asit yağmurlarına neden olması bu tür sorunlara örnek olarak verilebilir. Bunlar küresel olmasa dahi bölgesel düzeyde çaba gerektirmektedir.

Dördüncüsü, çevre kaynaklarının aşırı kullanımı ya da çevresel bozulma ile ilgili birçok yerel ya da ulusal sorun gerek sayısı ve küresel ekosistemi etkileme düzeyleri gerekse de birden çok ülkeyi içerecek biçimde anlaşmazlık yaratma riski nedeniyle küresel siyasetin konusu haline gelmektedir. Yerel ya da ulusal bazda yaşanan ancak küresel ekosistem düzeyinde etki yaratan sorunlara, özellikle Amazon ormanlarında olduğu gibi geniş ölçekli ormansızlaşma verilebilir. Daha sınırlı coğrafyada oluşmasına rağmen, miktarı, sıklığı ve etkilediği alanın büyüklüğü nedeniyle küresel etkiler yaratabilen sorunlara ise yine ormansızlaşma, erozyon, tarımsal, sanayi ve evsel su kullanımı sonucunda nehirlerde ve göllerde oluşan kirlilik verilebilir.

Beşincisi, çevresel kaynakların aşırı kullanımına ve bozulmasına yol açan süreçler aynı zamanda, küresel ekonomik sistemin parçası olan siyasal ve sosyo-ekonomik anlayışla ve bunların oluşturduğu dinamiklerle ilgilidir. Kirletici sanayileşme, üretim için gerekli enerji gereksinimini sağlamak üzere kullanılan kaynakların yarattığı çevre sorunları, hızlı nüfus artışı ve küresel yoksulluğun yarattığı çevresel baskılar gibi etmenler aynı zamanda mevcut sistemdeki hâkim anlayışın sonucudur. Söz konusu sorunları mevcut küresel ekonomik sistemin temel dinamiklerini irdelemeden ve özellikle son yüzyıla hâkim olan kalkınmacı anlayışı sorunsallaştırmadan çözümlemek zordur.

Seçilmiş metin: İnsan-merkezcilik ve çevre-merkezcilik

İnsan-Merkezcilik: İnsanların doğadaki en önemli ve merkezdeki varlıklar olduğunu savunan felsefi düşüncedir. İnsanı doğanın üzerine yerleştirir ve diğer bütün canlı-cansız varlıkların (hayvanlar, bitkiler, doğal kaynaklar vb.) insanlığın yararı ve refahı için kullanılabileceğini ve tüketilebileceğini savunur.

Çevre-Merkezcilik: İnsan-merkezci düşüncenin yarattığı çevre krizine tepki olarak ortaya çıkan ve çevreyi merkeze koyan değerler sistemidir. Çevre-merkezciliğin sınırları gayet geniştir ve çeşitli biçimleri bulunmaktadır. Derin Ekoloji yaklaşımının temel ilkeleri bu düşünceden türer.

Çevre-merkezcilik doğal kaynakların kullanımında dar ekonomik çıkarların ötesine geçer ve bütün canlı-cansız varlıklar ile ekosistemin tamamının çıkarını dikkate alır. Bunun içinde, insanların ve diğer türlerin gelecek nesilleri de bulunmaktadır. Bu nedenle, çevre  merkezciliğin tekilcilik yerine bütüncülüğü savunduğu, insanlığı ve diğer türleri, ekosistemi ve ekosferi birlikte değerlendirdiği söylenebilir.

ÖNEMLİ WEB SİTELERİ

Institute for Environmental Security. http://www.envirosecurity.org

International Institute for Sustainable Development. http://www.iisd.org

Third World Network. http://twnside.org.sg

United Nations Environment Programme (UNEP). http://unep.org

United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). http://unfccc.int

Wuppertal Institute for Climate, Environment and Energy. http://wupperinst.org

ÖNEMLİ OKUMALAR

Betsill, M., K. Hochstetler ve D. Stevis (der) (2006), Palgrave Advances in International Environmental Politics, Hampshire, Palgrave Macmillan. Uluslararası çevre politikasının temel boyutları hakkında analitik yazılar içeren bir derlemedir. Çalışma uluslararası çevre politikasındaki temel kuramların incelenmesi ve yöntem tartışmalarını içeren bölümlerle başlar. Ardından, uluslararası çevre politikasını biçimlendiren temel dinamikleri ve normatif çerçevesinin niteliğini çözümleyen bölümleri içerir.

Brauch, H. G., vd. (2011), Coping with Global Environmental Change, Disasters and Security: Threats, Challenges, Vulnerabilities and Risks, Berlin, Springer. Küresel çevre sorunları ve bunların yarattığı riskleri ve güvenlik tehditlerini ele alan yazılardan oluşan geniş kapsamlı bir derlemedir. İklim değişikliğinden su sorununa, yiyecek güvenliğinden çevre sorunlarının yarattığı bulaşıcı hastalıklara küresel çevre siyasetinin konusu olan temel sorunlar hakkında hem kavramsal tartışmaları hem de politika önerilerini içerir.

Dietz, M. ve H. Garrelts (der) (2014), Routledge Handbook of Climate Change Movement, Londra, Routledge. Giderek ulus-aşırı hale gelen iklim hareketi hakkında ayrıntılı çözümlemelerin yer aldığı bir çalışmadır. İklim politikası ve küresel sivil toplum kavramları üzerinden mevcut iklim hareketinin doğasını, temel dinamiklerini ve küresel çevre siyasetinde oynadığı rolü inceler. Akademik nitelikli yazılarla, iklim hareketinin önemli örgütleri hakkındaki betimsel metinleri aynı çalışmada buluşturması açısından da önemlidir.

Laferrière, E. ve P. J. Stoett (der) (2006), International Ecopolitical Theory: Critical Approaches, Vancouver, University of British Columbia Press. Küresel çevre siyasetine eleştirel yaklaşımlarla ilgili çalışmaları içeren bir derlemedir. Uluslararası İlişkiler disiplini ile ekolojik düşünce arasındaki diyaloğu sağlamak düşüncesiyle yola çıkar. Yazarların uzmanlıkları nedeniyle çok-disiplinli bir nitelik taşır.

Paterson, M (2000), Understanding Global Environmental Politics: Domination, Accumulation, Resistance, Hampshire, Macmillan. Küresel çevre siyasetine Neo-Gramscigil perspektiften yaklaşır. Küresel çevre sorunlarını çözebilmek için alternatif siyasal ve toplumsal yapıların oluşturulması gerektiğini savunur. Görüşlerini desteklemek üzere, araba kültürünün yarattığı sorunların siyasal dinamiklerini ve “fast food” sektörüne dayanan tüketim kültürünü irdeler.

Young, O. R. (1994), International Governance: Protecting the Environment in a Stateless Society, Ithaca, Cornell University Press. Küresel çevre yönetişimi konusunda klasikler arasında yer alan bir çalışmadır. Başlığından da anlaşılacağı gibi, çalışma “bir dünya hükümetinin yokluğunda küresel çevre nasıl korunabilir?” sorusuna odaklanır. Yazar, genel olarak küresel çevre sorunlarının ortaya çıkışını inceler ve bu sorunları çözebilecek mekanizmaların niteliğini tartışır.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Baker, S., vd. (1997), “The Theory and Practice of Sustainable Development in EU Perspective”, S. Baker vd. (der), The Politics of Sustainable Development: Theory, Policy and Practice within the European Union, Londra, Routledge.

Barnett, J (2001), The Meaning of Environmental Security: Ecological Politics and Policy in the New Security Era, Londra, Zed Books.

Bernstein, S (2001), The Compromise of Liberal Environmentalism, New York, Columbia University Press.

Brown, L. R. (1977), “Redefining National Security”, Worldwatch Paper 14, Washington D.C., Worldwatch Institute.

Brown, L. R. (1978), The Twenty-Ninth Day: Accommodating Human Needs and Numbers to the Earth’s Resources, New York, W.W. Norton & Co.

Butts, K. H. (1997), “The Strategic Importance of Water”, Parameters, 27/1:65-83.

Buzan, B (1991), People States and Fear, Londra, Wheatsheaf.

Buzan, B (1997), “Rethinking Security after the Cold War”, Cooperation and Conflict, 32/1: 5-28.

Carson, R (1962), Silent Spring, Harmondsworth, Penguin.

Downie, C (2014), “Transnational Actors: Nongovernmental Organizations, Civil Society and Individuals”,

P. G. Harris (der), Routledge Handbook of Global Environmental Politics, Londra, Routledge, 176-186.

Eckersley, R (2004), The Green State: Rethinking Democracy and Sovereignty, Cambridge, MIT Press.

Eckersley, R (2011), “Global Environmental Politics”, R. Devetak, A. Burke ve J. George (der.), An Introduction to International Relations, Cambridge, Cambridge University Press, 462-74.

Ehrlich, P. R. (1968), The Population Bomb, New York, Ballantine Books.

Finger, M. ve D. Svarin (2012), “Nonstate Actors in Global Environmental Governance”, P. Dauvergne (der.), Handbook of Global Environmental Politics, Cheltenham, Edward Elgar Publishing: 285-297.

Foster, J. B., B. Clark ve R. York (2010), The Ecological Rift: Capitalism’s War on the Earth, New York, Monthly Review Press.

Galtung, J (1982), Environment, Development and Military Activity: Towards Alternative Security Doctrines, Oslo, Norwegian University Press.

Gleditsch, N. P. (2001), “Resource and Environmental Conflict: The-State-of-the-Art”, E. Petzold-Bradley, A. Carius ve A. Vincze (der), Responding to Environmental Conflicts: Implications for Theory and Practice, Dordrecht, Kluwer Academic Publishers ve NATO Scientific Affairs Division, 53-66.

Greene, O (2001), “Environmental Issues”, J. Baylis ve S. Smith (der), The Globalization of World Politics: An Introduction to International Relations, Oxford, Oxford University Press, 387-411.

Haas, P. M. (1992), “Introduction: Epistemic Communities and International Policy Coordination”, International Organization, 46/1:1-35. Haas, P. M., R. O. Keohane ve M. A. Levy (der) (1993), Institutions for the Earth: Sources of Effective International Environmental Protection, Cambridge, MIT Press.

Hardin, G (1968), “The Tragedy of the Commons”, Science, 162:1243-8.

Harris P. G. (2014), “Introduction: Delineating Global Environmental Politics”, P. G. Harris (der), Routledge Handbook of Global Environmental Politics, Londra, Routledge, 1-14.

Herber, L. (Bookchin M.) (1962), Our Synthetic Environment, New York, Knopf.

Heywood, A (2011), Global Politics, Hampshire, Macmillan.

Homer-Dixon, T. F. (1994), “Environmental Scarcities and Violent Conflict: Evidence From Cases”, International Security, 19/1:5-40.

Homer-Dixon, T. F. (1996), “The Project on Environment, Population and Security: Key Findings of Research”, Environmental Change and Security Project Report, 2, Washington D.C., Woodrow Wilson Center for International Scholars.

Homer-Dixon, T. F. (1999), Environment, Scarcity and Violence, New Jersey, Princeton University Press.

IUCN (1980), World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development, Gland, IUCN, UNEP, WWF.

Ivanova, M. (2005), “Assessing UNEP as Anchor Institution for the Global Environment: Lessons for the UNEO Debate”, Yale Center for Environmental Law & Policy Working Paper Series, 05/01, May: 1-25.

Keck, M. E. ve K. Sikkink (1998), Activists beyond Borders: Advocacy Networks in International Politics, Ithaca, Cornell University Press.

Keohane, R. O. (1984), After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Economy, Princeton, Princeton University Press.

Keohane, R. O. ve J. S. Nye Jr. (2001), Power and Interdependence, New York, Longman.

Khagram, S., J. V. Riker ve K. Sikkink (2002), “From Santiago to Seattle: Transnational Advocacy Groups Restructuring World Politics”, S. Khagram, J. V. Riker ve K. Sikkink (der), Restructuring World Politics: Transnational Social Movements, Networks, and Norms, Minneapolis, University of Minnesota Press, 3-23.

Krasner, S. D. (der) (1983), International Regimes, Ithaca, Cornell University Press.

Laferrière, E. ve Stoett, P. J. (1999), International Relations Theory and Ecological Thought: Towards a Synthesis, Londra, Routledge.

Malthus, T. (1798 [1993]), An Essay on the Principle of Population, Oxford, Oxford University Press.

Matthew, R. A. (1997), “Rethinking Environmental Security”, N. P. Gleditsch (der), Conflict and Environment, Dordrecht, Kluwer Academic Publishers ve NATO Scientific Affairs Division, 355-374.

McDonald, M. (2001), “Making Waves? The Environment and Security as a Contracting Discourse”, The International Journal of Human Rights, 5/3:111-126.

Meadows, D. H., vd. (1972), The Limits to Growth: A Report for the Club of Rome’s Project on the Predicament of Mankind, New York, Universe Books.

Mitchell, R. B. (2007), “International Environment”, W. Carlsnaes, T. Risse ve B. A. Simmons (der.), Handbook of International Relations, Londra, Sage Publications.

Myers, N. (1989), “Environment and Security”, Foreign Policy, 74:23-41.

Myers, N. (1993), Ultimate Security: The Environmental Basis of Political Stability, New York, W. W. Norton.

Newell, P. ve M. Paterson (2010), Climate Capitalism: Global Warming and the Transformation of the Global Economy, Cambridge. Cambridge University Press.

O’Neill, K. (2009), The Environment and International Relations, Cambridge, Cambridge University Press.

O’Riordan, T. (1988), “The Politics of Sustainability”, R. K. Turner (der.), Sustainable Environmental Management: Principles and Practice, Boulder, Colorado, Westview Press: 29-50.

Ostrom, E. vd. (1999), “Revisiting the Commons: Local Lessons, Global Challenges”, Science, 284:278-282.

Paris, R. (2001), “Human Security: Paradigm Shift or Hot Air?”, International Security, 26/2:87-102.

Paterson, M. (1996), Global Warming and Global Politics, Londra: Routledge.

Paterson, M. (2000), Understanding Global Environmental Politics: Domination, Accumulation, Resistance, Hampshire, Macmillan.

Paterson, M. (2005), “Green Politics”, S. Burchill vd. (der), Theories of International Relations, Hampshire, Palgrave Macmillan, 235-288.

Rønnfeldt, C. F. (1997), “Three Generations of Environment and Security Research”, Journal of Peace Research, 34/4:473-482.

Rothschild, E (1995), “What is Security?”, Daedalus, 124/3:53-98.

Smith, H. A. (2001), “Facing Environmental Security”, Journal of Military and Strategic Studies, Kış/Bahar, 1-12.

Spangenberg, J (2001), “Towards Sustainability”, B. Gleeson ve N. Low (der), Governing for the Environment: Global Problems, Ethics and Democracy, New York, Palgrave, 29-43.

Stevenson, H (2014), “Alternative Theories: Constructivism, Marxism and Critical Approaches”, P. G. Harris (der), Routledge Handbook of Global Environmental Politics, Londra, Routledge, 42-53.

Tickner, A (1995), “Re-Visioning Security”, K. Booth ve S. Smith (der), International Relations Theory Today, Cambridge, Polity Press, 175-197.

Tuchman-Mathews, J (1989), “Redefining Security”, Foreign Affairs, 68/2:162-177.

Tuchman-Matthews, J (1994), “The Environment and International Security”, M. T. Klare ve D. C. Thomas (der.), World Security: Challenges for a New Century, New York, St. Martin’s Press, 275-290.

Ullman, R (1983), “Redefining Security”, International Security, 8/1: 129-153.

United Nations (1992), Report of the United Nations Conference on Environment and Development, U.N. Doc. A/CONF.151/26.

United Nations (2012), “What is ‘Rio+20’?”, http://www.un.org/en/sustainablefuture/about.shtml Erişim

Tarihi [12 Kasım 2012]. United Nations Development Programme (1994), Human Development Report: 1994, New York, Oxford University Press.

United Nations Environment Programme (2014), “The Voice of the Environment”, http://www.unep.org/About/ Erişim Tarihi [21 Ocak 2014].

United States Census Bureau (2014), “U.S. and World Population Clock”, http://www.census.gov/popclock/ Erişim Tarihi [17 Ocak 2014].

Vogler, J (2005), “Environment”, B. White, R. Little ve M. Smith (der.), Issues in World Politics, New York, Palgrave Macmillan, 194-214.

Vogler, J (2014), “Mainstream Theories: Realism, Rationalism and Revolutionism”, P. G. Harris (der), Routledge Handbook of Global Environmental Politics, Londra, Routledge, 30-39.

Waltz, K. N. (1979), Theory of International Politics, Massachusetts, Addison-Wesley Publishing.

World Commission on Environment and Development (1987), Our Common Future: Report of the World Commission on Environment and Development, Oxford, Oxford University Press.

Westing, A. H. (1989), “The Environmental Component of Comprehensive Security”, Bulletin of Peace Proposals, 20/2:129-134.

Young, O. R. (1989), International Cooperation: Building Regimes for Natural Resources and the Environment, Ithaca, Cornell University Press.

Zehfuss, M. (2004), Constructivism in International Relations: The Politics of Reality, Cambridge, Cambridge University Press.