Küresel Hareketlilik ve Göç

Deniz SERT

NELER ÖĞRENECEĞİZ?

  • Küreselleşme çağında göçün önemi nedir?
  • Günümüz göç anlayışını belirlemiş önemli tarihi olaylar nelerdir?
  • İnsanlar neden göç etmektedir?
  • Göçmen kimdir?
  • Farklı göçmen grupları nelerdir?
  • Devletler göçü nasıl yönetebilir?
  • Göç ve kalkınma arasındaki ilişki nasıldır?
  • Göçmenler ve ev sahibi toplumlar arasındaki ilişki hakkında neler söylenebilir?

Seçilmiş metin: Göç teorileri

İnsanların neden göç ettikleri sorusu farklı disiplinler tarafından ele alınmış ve çeşitli teoriler üretilmiştir. Özellikle ekonomi, sosyoloji ve coğrafya alanlarında gelişen bu disiplinler arası çalışmalar, birleştirici teorilerin ortaya atılması ile disiplinler üstü bir değer kazanmıştır. İnsanlar neden göç etmektedir? Göç üzerine yazılmış çok kapsamlı bir yazın olmakla beraber, bu bölümde sadece belli başlı göç teorileri üzerinde durulacaktır.

Seçilmiş metin: Ekonomik teoriler

Genellikle uluslararası emek göçüne odaklanan ekonomik göç teorilerine göre, uluslararası göç maaşlar ve ülkeler içindeki iş bulma piyasasındaki farklılıkların bir sonucudur (Lewis, 1954). Neoklasik olarak tanımlanabilecek bu tür ekonomik teorilerin başlıca varsayımı, sermayeye nazaran işgücü arzı fazla olan ülkelerde düşük, sermayeye oranla daha az işgücü arzı olan ülkelerde ise yüksek bir piyasa ücreti olduğudur. Buna göre, maliyet-fayda analizi yapan rasyonel insanlardan oluşan işgücü, ücretlerin düşük olduğu ülkelerden yüksek olduğu ülkelere göç etmektedir. Kısacası, işgücünün arz ve talebindeki bu tür coğrafi farklılıklar uluslararası göçün ana sebebidir. Teorik olarak sonuç optimum denge durumunu yaratacak, sermaye bakımından zengin olan ülkede işgücü arzı artarken ücretler düşecek, sermaye bakımından fakir olan ülkede ise işgücü arzı düşerken ücretler yükselecektir (…) (devamı için bkz. Küresel Siyasete Giriş, s. 509-510).

Seçilmiş metin: Sosyolojik teoriler

Ekonomik teorilerin aksine, sosyolojik teoriler göçü tam bir analiz birimi olarak ele almaktadır. Göçle ilgili sosyolojik teoriler Stouffer (1940; 1960) tarafından ortaya konan, bir hedefe gerçekleşen göç hareketi sayısının bu hedefteki fırsatların sayısıyla doğru orantılı ve müdahil fırsatların sayısıyla ters orantılı olduğunu öne süren müdahil fırsatlar kavramına uzanır. Bu görüşe göre, hareketlilik ve mesafe arasında zorunlu bir ilişki yoktur ve verilen bir hedefe giden insanların sayısı, o hedefteki fırsatların artış yüzdesiyle doğru orantılıdır (…) (devamı için bkz. Küresel Siyasete Giriş, s. 510-511).

Seçilmiş metin: Coğrafya teorileri

Sosyolojik teorilerin aksine, coğrafya teorileri, nüfus hareketlerini, yani göçü de içine alan uzamsal hareketleri açıklamak için mesafe kavramı üzerine odaklanmıştır. Bu teorilerin varsayımına göre mesafe, bölgeler arasındaki uzamsal ilişkileri hafifleten bir faktördür (Bijak, 2006). Göç çekim teorisi de böyle bir coğrafi anlayışın yansımasıdır. Newton’un yerçekimi yasasına dayanarak, bu göç teorisi farklı bölgeler arasındaki göçün Newton modelindeki kütlelere benzeyen menşe ve hedef bölgelerdeki nüfus büyüklüğünün çarpımıyla doğru orantılı, iki bölge arasındaki mesafeyle ise ters orantılı olduğunu varsayar (Isard, 1960). Deneysel olarak, kütle ve mesafe kavramlarını farklı şekillerde tanımlamak mümkündür. Örneğin kütle kavramı nüfus büyüklükleri, istihdam veya gelir olarak tanımlanabilirken; mesafe kavramı da farklı bir sisteme göre ölçülebilir. Öklit (kuş uçuşu) yöntemiyle ya da var olan ulaşım ağı, zaman ya da ulaşımın maliyeti hesaba katılarak, yani birçok kütle faktörünün hesaba katılması sağlanarak, mesafenin farklı tanımları yapılabilmektedir (…) (devamı için bkz. Küresel Siyasete Giriş, s. 511-514).

Seçilmiş metin: Türkiye’de sığınmacılar ve mülteciler

Cumhuriyetin kurulduğu yıllarda, savaştan yeni çıkmış olan nüfusun azlığı ve ulus-devlet yaratmak adına homojen bir millet ortaya çıkarmak iki temel demografik sorun olarak ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda yeni Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışında kalan ancak Osmanlı İmparatorluğu’nun parçası olan kişilerin ülkeye yerleştirilmesi ile ilgili olarak bazı adımlar atılmıştır. Bunların belki de en önemlisi 2510 sayılı 1934 İskân Yasası’dır. Yasa, 2006 yılında değişikliğe uğrayarak 5543 sayılı yeni İskân Yasası olmuştur. Hem 2510 sayılı eski, hem de 5543 sayılı yeni İskân Yasası’na göre Türkiye’de göçmen, Türk soyundan olan, Türk kültürüne bağlı olan ve yerleşmek niyetiyle Türkiye’ye gelen kişilerdir. Yasa kapsamında özellikle Balkanlar’dan 1,6 milyon kişi Türkiye’ye göçmen olarak yerleşmiştir. Prof. Kemal Kirişci Türkiye’deki mülteci rejimini üç kategoride incelemiştir: Birinci grupta 1934 İskân Yasası kapsamında Türkiye’ye gelen ulusal mülteciler vardır ki bu kişilerin ülkeye kabulü çoğunlukla öncelikli ve sorunsuz olmuştur. İkinci grupta 1951 Cenevre Sözleşmesi kapsamında yer alan sözleşme mültecileri vardır. 1967 yılında Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 1951 Sözleşmesi’nde bazı değişiklikler öngören Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşmeye Ek Protokol’ü (1967 Protokolü ya da New York Protokolü) New York’ta kabul etmiştir. Türkiye bu Protokolü coğrafi kısıtlama ile imzalamıştır. Buna göre Türkiye Avrupa ülkeleri dışından gelen sığınmacılara mülteci statüsü tanımamakta ve sözleşme hükümlerine göre mülteci statüsü taşıyan kişileri sığınmacı olarak kabul ederek üçüncü bir ülkeye yerleştirilene dek geçici koruma sağlamaktadır. Coğrafi kısıtlama nedeniyle Türkiye’de mülteci statüsü alma hakkı olmayan bu kişiler üçüncü gruptaki sözleşme-dışı mültecileri oluşturmaktadır. BMMYK verilerine göre Nisan 2014 itibariyle Türkiye’de başta Afganistan, Irak, İran ve Somali’den olmak üzere 44.263 sığınmacı ve mülteci bulunmaktadır.

2011 yılında Suriye’de başlayan kriz nedeniyle Türkiye’ye sığınmış olan Suriyeliler bu üç kategorinin de dışında tutulmaktadır. Türkiye, Suriyeli sığınmacılar için sınırsız kalış, zorla geri göndermeye karşı koruma ve acil ihtiyaçlara yanıt veren bir geçici koruma rejimi uygulamaktadır. Geçici koruma rejimi, kimlik belgeleri olmayanlar da dâhil, tüm Suriyeli sığınmacıları, Suriye’den gelen Filistinlileri ve Suriye’den gelen vatansızları kapsamaktadır. Mart 2014 BMMYK verilerine göre Türkiye’de kayıtlı olarak bulunan Suriyeli sığınmacıların sayısı 66.7496 olarak belirlenmiştir. Kayıtlı olmayan sığınmacılar ile birlikte bu sayının bir milyona ulaşabileceği düşünülmektedir.

ÖNEMLİ WEB SİTELERİ

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı. www.undp.org.tr/

Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği. www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home

CARIM - Consortium for Applied Research on International Migration. www.carim.org/

Göç İdaresi Genel Müdürlüğü. www.goc.gov.tr/

Uluslararası Göç Örgütü. www.iom.int/cms/en/sites/iom/home.html

ÖNEMLİ OKUMALAR

Abadan-Unat, N (2002), Bitmeyen Göç: Konuk İşçilikten Ulus-ötesi Yurttaşlığa, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Göç serisi. Kitapta, göç yazınında son döneme kadar göç veren ülke olarak tanımlanan Türkiye’nin konuk işçi olarak Almanya’ya gidip, Avrupa’nın ulus-ötesi vatandaşları haline gelen göçmenleri irdelenmektedir.

Castles, S., Hein de Haas ve M. J. Miller (2013), The Age of Migration, Fifth Edition: International Population Movements in the Modern World, Londra, The Guilford Press. Yazarlar uluslararası göçü küresel anlamda incelemişler, farklı bölgeler, farklı sorunlar ve farklı teoriler üzerinde durmuşlardır. Kitabın Türkçesi İbrahim Akbulut ve Bülent Bal çevirisiyle Göçler Çağı: Modern Dünyada Uluslararası Göç Hareketleri başlığı altında Bilgi Üniversitesi Yayınları tarafından basılmıştır.

Faist, T (2003), Uluslararası Göç ve Ulusaşırı Toplumsal Alanlar, İstanbul, Bağlam Yayınları. Bu çalışmada siyasal, iktisadi ve kültürel anlamda küreselleşme sürecinin uluslararası göçü ve göçmen bireyi nasıl etkilediği anlatılmaktadır.

Ihlamur-Öner, S. G. ve N. A. Şirin-Öner (2012), Küreselleşme Çağında Göç, İstanbul, İletişim Yayınları. Uluslararası göçü bütün boyutlarıyla tartışmaya açan derleme kitap, Türkiye örneğine de değinirken, teorik yaklaşımlar, uluslararası ve ulusal göç politikaları, emek göçü, emekli göçü, göçte kadınlar, göçmenlerin uyum ve uyum süreci ile ilgili tartışmalar, göçmenlerin statü, vatandaşlık ve kimlik meseleleri, zorunlu göç, yerinden etme, mültecilik, dönüş deneyimleri, geriye göç, düzensiz göç hareketleri gibi birçok farklı konuyu irdelemektedir.

İçduygu, A ve K. Kirişci (2009), Land of Diverse Migrations: Challenges of Emigration and Migration in Turkey, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları. Türkiye’deki farklı göç hareketleri üzerine yapılmış araştırmaların bir derlemesi olan kitap, Türkiye’nin göç veren bir ülkeden, göç alan ve geçiş ülkesi olmaya başlayan dönüşümünü anlatmaktadır.

Koser, K (2007), International Migration: A Very Short Introduction, Oxford, Oxford University Press. Kitap uluslararası göç ve ilgili kavramlara kısa bir giriş niteliğindedir.

Messina, A. M. ve G. Lahav (2005), The Migration Reader: Exploring Politics and Policies, Boulder, Lynne Rienner Publishers. Derleme kitap göç yazınındaki önemli kaynakları bir araya getirmektedir.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Alecke, B, P. Huber ve G. Untiedt (2001), “What difference a constant makes? How predictable are international migration flows?”, Migration policies and EU enlargement. The case of Central and Eastern Europe, Paris, OECD, 63-78.

Bijak, J (2006), “Forecasting International Migration: Selected Theories, Models, and Methods”, Central European Forum for Migration Research Working Paper, 4/2006.

Castles, S (2000), “International Migration at the Beginning of the Twenty-First Century: Global Trends and Issues”, International Social Science Journal, 52/165:269-281.

Castles, S ve M. J. Miller (1998), The Age of Migration: International Population Movements in the Modern World, Second Edition, Londra, Macmillan.

Cohen, R (2002), “Nowhere To Run, No Place To Hide”, Bulletin of the Atomic Scientists, November/December 2002.

Faist, T (2000), The Volume and Dynamics of International Migration and Transnational Social Spaces, Reprinted 2004, Oxford, Clarendon Press.

Haas, H (2005), “International Migration, Remittances and Development: myths and facts”, Third World Quarterly, 26/8:1269-1284.

Harris, J ve M. P. Todaro (1970), “Migration, Unemployment & Development: A Two-Sector Analysis”, American Economic Review, 60/1:126-42.

Hunter, L (2005), “Migration and Environmental Hazards”, Population and Environment, 26/4:273-302.

Isard, W (1960), Methods of regional analysis: an introduction to regional science, New York: John Wiley.

Jacobson, J (1988), “Environmental Refugees: A Yardstick of Habitability”, World Watch Paper, No 86, Washington, World Watch Institute.

Kritz, M, L. L. Lim ve H. Zlotnik (1992), International migration systems: A global approach, Oxford, Clarendon Press.

Lee, S E (1966), “A Theory of Migration”, Demography, 3/1:47-57.

Lewis, W. A. (1954), “Economic Development with Unlimited Supplies of Labor”, The Manchester School of Economic and Social Studies, 22:139-191.

Lowry, I. S. (1966), Migration and Metropolitan Growth: Two Analytical Models, San Francisco, Chandler.

Massey, D (2002), “A Synthetic Theory of International Migration” V. Iontsev (der), World in the Mirror of International Migration, Moscow, MAX Press, 142-152.

Massey, D vd. (1993), “Theories of International Migration: A Review and Appraisal”, Population and Development Review, 19/3:431-466.

Öberg, S ve A. B. Wils (1992), “East-West Migration in Europe: Can Migration Theories Help Estimate the Numbers”, Popnet, 22:1-7.

Piore, M. J. (1979), Birds of Passage: Migrant Labor in Industrial Societies, Cambridge, Cambridge University Press.

Schoorl, J (1995), “Determinants of International Migration: Theoretical Approaches and Implications for Survey Research” R. Van der Erf, L. Heering (der), Causes of International Migration: Proceedings of a Workshop, Luxembourg, Office for Official Publications of the European Communities.

Stark, O ve D. E. Bloom (1985), “The New Economics of Labour Migration (NELM)”, American Economic Review, 75:173-178.

Stouffer, S. A. (1940), “Intervening Opportunities: A Theory Relating Mobility and Distance”, American Sociological Review, 5/6:845-867.

Straubhaar, T (1986), “The Causes of International Labor Migrations: A Demand-Determined Approach”, International Migration Review, 20/4:835-855.

Taylor, J. E. (1986), “Differential migration, networks, information and risk” O. Stark (der), Research in Human Capital and Development, Vol. 4: Migration, Human Capital, and Development, Greenwich, JAI Press.

Tsegai, D (2007), “Migration as a Household Decision: What are the Roles of Income Differences? Insights from the Volta Basin of Ghana”, The European Journal of Development Research, 19/2:305-326.

Wallerstein, I (1974), The Modern World-System: Capitalist Agriculture and the Origins of European World- Economy in the Sixteenth Century, New York, Academic Press.

Wilson, A. G. (1967), “A statistical theory of spatial distribution models”, Transportation Research, 1:253-269.

Wilson, A. G. (1970), Entropy in Urban and Regional Modeling, Londra: Pion.

Wilson, A. G. (1981), Catastrophe Theory and Bifurcation. Applications to Urban and Regional Systems, Londra: Croom Helm.

Zelinsky, W (1971), “The Hypothesis of the Mobility Transition”, Geographical Review, 61:219-249.