Marksizm ve Eleştirel Teoriler

Funda HÜLAGÜ

NELER ÖĞRENECEĞİZ?

  • Uluslararası İlişkiler’deki eleştirel teorilerin temel misyonlarını;
  • Eleştirel teorilerin hangi tarihsel koşullarda ortaya çıktığını;
  • Eleştirel teorilerin ana referans noktası tarihsel materyalizmin anlamını;
  • Eleştirel teorilerin temel teorik ilkelerinin neler olduğunu;
  • Klasik Marksist metinlerin küresel siyasete nasıl baktıklarını;
  • Dünya Sistem Analizi’nin temel özelliklerini;
  • Neo-Gramşiyan okulun ana kavramlarını;
  • Eleştirel teorilerin ana farklılık ve ortaklıklarını.

Seçilmiş metin: Vestfalya Antlaşması neden “kurucu bir mitos”?

Günümüzde Birleşmiş Milletler’e üye 193 devlet bulunmaktadır. Ancak Ortaçağ’da böylesi bir sayıya neden olabilecek sınır sistemi bulunmamaktaydı. Tarihsel anlamda sınırlar yeni bir icattır. Devletlerin, kendi kendini yöneten, coğrafi olarak sınırlı ve egemen siyasi topluluklar olarak tanımlanması yeni bir olgudur. Bu olgunun oluşum dönemi, Uİ’de kurucu bir mitos haline getirilmiştir. 1648’de Avrupa’da 30 yıldır suren din savaşlarını sona erdirmek amacıyla ve aslen Avrupa’da dinin artık savaşmak icin yasal ve meşru bir zemin sağlamasının önüne geçmek için imzalanan Vestfalya Antlaşması bağlamından koparılıp efsaneleştirilmiştir.

Vestfalya’nın modern devletler sisteminin atası olduğunu söylemek, kapitalizmin bugünkü dünya sisteminin inşasında oynadığı yapısal etkiyi marjinalleştirmek anlamına gelmektedir. 17. yüzyılda, modern devletler sistemine gerçekte özünü veren kapitalist sistem henüz oluşmamış, artı değer sömürüsüne dayanan sermaye birikimi, bir dünya sistemi yaratacak kadar hakim bir birikim modeli haline gelmemişti. Sermaye birikim surecinin, yani piyasanın devletin/siyasetin doğrudan müdahalesinden bağımsız olarak işlemesi henüz çok kısıtlı bir coğrafyada ve aslen yalnızca Britanya’da iş görmekteydi. Ekonomik üretim aslen siyasi ilişkilere (hanedan evlilikleri, askeri zor yoluyla elde edilen vergi, ganimet vb. belirleniminde) yani “jeopolitik birikim” süreçlerine bağımlıydı (Teschke, 2006). Bu sistemde henüz bildiğimiz anlamda bir şahsa ait olmayan, ekonomi ile siyaset arasında bir ayrım olan modern devlet değil, siyasetin bir şahsa ait olduğu, üretimin de doğrudan siyasete bağlı olduğu mutlakiyetçi monarşiler hakimdi.

Seçilmiş metin: 21. yüzyılda Bağımlılık Ekolü

Bağımlılık Ekolü’nün güncel temsilcileri arasında bulunan Samir Amin (2010), kapitalizmin yarattığı kutuplaşmayı betimlerken Güney ve Kuzey devletleri nitelemelerini kullanmaktadır. Ona göre, Kuzey ülkeleri tarafından temsil olunan emperyalizm, başta Çin olmak üzere birkaç Güney ülkesi hariç diğer ülkelerin kalkınmasını mutlak anlamda engellemektedir. Çin’in ayırıcı özelliğinin, onun yönetici sınıfının kalkınma konusunda gerçek bir projeye sahip olması olduğunu söyleyen Amin, bu özgün proje sayesinde Çin’in barışçıl bir dış politika izlediğini de söylemektedir. Diğer Güney ülkelerinin yönetici sınıflarının emperyalist-gerici güçlerin stratejisine ortak olduklarını söyleyen Amin, bu ülkelerde yaşanan “lümpen kalkınmanın”, yani emperyalist ülkelerin taşeron üreticisi olma halinin sürdürülemez olduğunu dile getirmektedir. Amin’e göre küresel siyaset, kapitalizmin krizini daha fazla yönetemeyecek ve sistem, kendi iç gerilimleri nedeniyle içe doğru patlayacaktır. Amin’e göre, son on yılda Latin Amerika’da ve bugün Arap coğrafyasında süren mücadeleler bu içe doğru patlamanın bir yansımasıdır.

ÖNEMLİ WEB SİTELERİ

Immanuel Wallerstein’ın Kişisel Web Sayfası, www.iwallerstein.com Dünya Sistem Analizinin kurucu ismi Wallerstein’in güncel sıcak başlıklardaki değerlendirmelerini içeren kişisel web sayfası.

Monthly Review, www.monthlyreview.org Bağımlılık okuluna yakın isimlerin güncel analizlerinin takip edilebileceği sosyalist derginin web sitesi.

New Left Review, www.newleftreview.org 1960’lardan bugüne yayımlanan, 2000’lerle birlikte misyonunu ABD öncülüğündeki küresel emperyal siyaseti deşifre etmek olarak deklare etmiş, ünlü Marksist tarihçi Perry Anderson’un editörlüğünü yaptığı derginin web sitesi.

Socialist Register, www.socialistregister.com Küresel ekonomi politik alanındaki Marksizan tartışmaların takip edilebileceği ve son yıllarda kimi sayıları Yordam Yayınları tarafından Türkçe olarak basılan derginin web sitesi.

ÖNEMLİ OKUMALAR

Anievas, A (2010), Marxism and World Politics: Contesting Global Capitalism, New York, Routledge. Bu derleme kitap, uluslararası ilişkiler alanındaki güncel Marksist tartışmalara yer vermektedir.

Ollman, B (2011), Diyalektiğin Dansı: Marx’ın Yönteminde Adımlar, İstanbul, Yordam Yayınları. Marksizmde vazgeçilmez bir rol üstlenen diyalektik yöntemin anlamını bu kitabında ortaya koyan yazar, geçmişte birçok eleştirinin odağı haline gelen tarihsel materyalist yöntemin tüm zenginliğini de gözler önüne seriyor.

Özdemir, A. M. (2010), Ulusların Sefaleti: Uluslararası Ekonomi Politiğe Marksist Yaklaşımlar, Ankara, İmge Yayınevi. Yazar, kitabında disiplindeki Marksist yaklaşımların bir haritasını çıkarmış ve yaklaşımların yapı/sistem-özne/aktör ilişkisine dair farklı tutumlarını mercek altına almıştır.

Renggner, N, R. Fawn, O. Richmond, I. Taylor, B. Thirkell-White ve A. Watson (2007), “Critical International Relations Theory after 25 Years”, Review of International Studies, 33, S1, Özel Sayı. Disiplindeki eleştirel teorinin güncel durumu üzerine farklı bakış açılarından derlenmiş bu özel sayı, “eleştirel teori hâlâ eleştirel mi?” sorusunu soruyor.

Steve S, B. Ken ve Z. Marysia (1996), International Relations Theory: Positivism and Beyond, Cambridge, Cambridge University Press. Bazı başlıklarda artık “bayat” sayılabilecek kimi tartışmalara odaklansa da, disiplindeki eleştirel teori(ler) üzerine sayfaları taranması gereken bir klasik.

Wood, E. M (2008), Kapitalizm Demokrasiye Karşı: Tarihsel Maddeciliğin Yeniden Yorumlanması, İstanbul, Yordam Yayınları. Kitap, tarihsel maddeci yaklaşımın önemli başlıklarında detaylı, özenli bir dille kaleme alınmış öğretici bir tartışmayı içeriyor. Kapitalizmin diğer üretim biçimlerinden ayırıcı özelliklerinin altını kalın çizgilerle çiziyor.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Amin, S (2010), Global History: A view form the South, Oxford, Pambazuka Press.

Anderson, P (1989), Considerations on Western Marxism, Verso, New York.

Arrighi, G (1994), The Long Twentieth Century: Money, Power and the Origins of Our Times, Verso, New York.

Bedirhanoğlu, P (2008), “The State in Neoliberal Globalisation: The Limits and Merits of Coxian Conceptions”,

A. J. Ayers (der), Gramsci, Political Economy and International Relations Theory: Modern Princes and Naked Emperors, Palgrave, New York.

Bottomore, T (1983), A Dictionary of Marxist Thought, Harvard University Press, Massachusetts.

Brown, C (1994), “‘Turtles All the Way Down: Anti-Foundationalism, Critical Theory and International Relations”, Millenium: Journal of International Studies, 23/2:213-236. Callinicos, A (2009), Imperialism and Global Political Economy, Polity, Cambridge.

Carr, E. H. (2010), Yirmi Yıl Krizi: 1919-1939, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

Cox, R (1981), “Social Forces, States, World Orders: Beyond International Relations Theory”, Millenium, 10/2:126-155.

Cox, R (1996), “Towards a Post-hegemonic Conceptualization of World Order: Reflections on the Relevancy of Ibn Khaldun”, R. Cox (der), Approaches to World Order, Cambridge, Cambridge University Press.

Cox, R (1993), “Gramsci, Hegemony and International Relations: An Essay in Method”, Stephen Gill (der), Gramsci, Historical Materialism and IR, Cambridge, Cambridge University Press.

George, J (1994), “Discourses of Global Politics: A Critical (Re)Introduction to International Relations”, Boulder, Colorado, Lynne Rienner.

Gill, S (1991), American Hegemony and the Trilateral Commission, Cambridge, Cambridge University Press.

Harvey, D (2004), Yeni Emperyalizm, İstanbul, Everest Yayınları.

Keyman, F. (2011), “Eleştirel Düşünce: İletişim, Hegemonya, Kimlik/Fark”, İ.Dağı, A. Eralp, E.F Keyman (der), Devlet, Sistem ve Kimlik: Uluslararası İlişkilerde Temel Yaklaşımlar, İletişim Yayınları, İstanbul.

Lenin, V. İ (2011), Seçme Yazılar: Devrim, Demokrasi, Sosyalizm, İstanbul, YordamYayınları.

Linklater, A (2005), “Marxism”, Scott Burchill, Andrew Linklater, Richard Devetak (der), Theories of International Relations, Palgrave Macmillan, New York.

Marx, K (1998), Introduction to the Critique of Political Economy, Prometheus Books, New York.

Marx, K ve F. Engels (2013), Komünist Parti Manifestosu, Yazılama, İstanbul.

Ollman, B (2003), Dance of the Dialectic: Steps in Marx’s Method, University of Illinois Press, Illinois.

Overbeek, H (2004), “Global Governance, Class, Hegemony: A Historical Materialist Perspective”, Working Papers Political Science, No. 2004/01, Vrije Universiteit, Amsterdam.

Panitch, L ve S. Gindin (2004), “Global Capitalism and American Empire”, Socialist Register: The New Imperial Challenge, 40:1-42.

Robinson, W (2004), A Theory of Global Capitalism: Transnational Production, Transnational Capitalists, and the Transnational State, Baltimore, Johns Hopkins University Press.

Rosenberg, J (1996), “Dethroning the Balance of Power”, Conference Paper, ISA 1996, Nisan 16-20, San Diego, California.

Smith, S (2000), “The Discipline of International Relations: Still an American Social Science?”, British Journal of Politics and International Relations, 2/3:374-402.

Teschke, B (2006), “Debating the Myth of 1648: State Formation, the Interstate System and the Emergence of Capitalism in Europe - A Rejoinder”, International Politics, 43:531-573.

Therborn, G (1978), “The Frankfurt School”, Western Marxism: A Critical Reader, Londra, Verso.

Topal, A (2009), “Ulusal Kalkınmacılıktan Küresel Neoliberalizme Anti-Emperyalizm: Latin Amerika Deneyimi”, İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 41:113-138.

Van der Pijl, K (2007), “Capital and the State System: A Class Act”, Cambridge Review of International Affairs, 20:627-637.

Van der Pijl, K (2010), “Historisizing the International: Modes of Foreign Relations and Political Economy”, Historical Materialism, 18/2:3-34.

Wallerstein, I (2011), Dünya Sistemleri Analizi, İstanbul, BGST.

Wood, Ellen M (1995), Democracy against Capitalism: Renewing Historical Materialism, Cambridge, Cambridge University Press.

Wood, Ellen M (2006), Sermaye İmparatorluğu, İstanbul, Epos.

Wood, Ellen M (2013), “Komünist Manifesto”, Marksist Klasikleri Okuma Kılavuzu, İstanbul, Yordam Kitap.