Kalkınma, Eşitsizlik ve Yoksulluk

Ali Rıza GÜNGEN

NELER ÖĞRENECEĞİZ?

  • Emperyalizm ve sömürgeciliğin disiplin açısından önemi
  • Modernleşme kuramı
  • Bağımlılık yaklaşımı ve azgelişmişlik
  • Uluslararası borç krizi
  • Kalkınma stratejileri
  • Neoliberal dönüşüm ve küreselleşme
  • Yoksullukla mücadele ve yoksul yanlısı büyüme

Seçilmiş metin: Modernleşme kuramı

Kalkınma kuramı İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki uluslararası konjonktürde biçimlenmeye başlamıştır. Soğuk Savaş’ın damgasını vurduğu ortamda, bağımsızlıklarını yeni kazanmış ülkelerin nasıl gelişecekleri ve dünya sistemiyle nasıl bütünleşecekleri temel kaygıyı oluşturuyordu. Kalkınma kuramı bu kaygıya öncelikle politika yapıcıları ve araştırmacılar tarafından verilen cevapları ifade eder. Bretton Woods sisteminin oluşturulması savaşın son evresinde yeni bir uluslararası düzeni ve para sistemini işaret ediyordu. Sosyalist blok içinde yer almayan ülkeleri kapsama amacındaki sistemin kurumlarından Uluslararası Para Fonu (IMF) ödemeler dengesi sorunlarında devreye girecek ve istikrar programları aracılığıyla sorunun büyümesini engelleyecekti. Uluslararası Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası (Dünya Bankası) da savaş sonrasında kalkınma ve sanayileşme hamlelerine destek verecekti. Bu kurumların oluşturulması, yeni uluslararası düzende erken kapitalistleşen ülkeler arasında yer almayan ancak sosyalist bir yönetim altında bulunmayan ülkelere (yanlış ancak yaygın kullanımı takip edecek olursak Üçüncü Dünya ülkelerine) kendilerine önerilen yolu takip ederlerse ekonomik olarak daha güçlü hale geleceklerini ve kalkınacaklarını haber veriyordu (Bernstein, 1971).

Seçilmiş metin: Bağımlılık yaklaşımı ve eleştiriler

Kalkınma planlarının başarısının sorgulanması kadar modernleşme kuramının politik gündeminin eleştirilmesi de geç kapitalistleşen çevre ülkelerinin ekonomik gelişme süreçlerinin yeniden gözden geçirilmesinde etkili olmuştur. 1960’larda şekillenen ve 1970’lerde “gelişmekte olan ülkeler” ve Avrupa akademilerinde hatırı sayılır bir konum edinen bağımlılık yaklaşımı sömürgecilik deneyiminin incelenmesi ve kapitalist kalkınmanın eleştirisi üzerine bina edilmiştir. Bağımlılık yaklaşımı çıkışı itibarıyla modernleşme kuramının iddialarını tersine çevirmektedir: Çevre ülkelerde yaşanan, azgelişmişliğin yeniden üretimidir, ya da gelişmiş olarak ele alınan yerler çağımızın azgelişmiş kabul edilen ülkelerinin bu pozisyona mahkûm edilmesiyle şimdiki konumlarına erişmişlerdir. Çevrenin sosyokültürel özelliklerinin kalkınma önünde bir engel oluşturduğu belirtilemez, ancak merkez ve çevre arasındaki yapısal ilişki azgelişmişliği sürekli kılmaktadır.

Andre Gunder Frank’ın (1966) 1960’ların başından itibaren Latin Amerika ülkelerini inceleyerek olgunlaştırdığı bu anlayış kapitalizmin gelişimini ve çevre ülkelerin sömürge geçmişini kalkınma tartışmalarının merkezine taşıma isteğinin bir ifadesiydi. Türkiye’nin karşılaştığı siyasal iktisadi sorunların tartışılmasında özellikle sol yapılanmalar içinde ve 1960’ların sonundan itibaren büyük bir etkide bulunan bağımlılık yaklaşımı eski sömürge ve çevre ülkelerin azgelişmişliğini emperyalist Batı politikaları ve merkez-çevre arasındaki sömürü ilişkisine dayandırmaktaydı. Aslında bu karşılaştırma sadece bağımlılık yaklaşımına özgü değildir, örneğin Dünya Sistemi kuramcılarında da görülebilir. Ancak Dünya Sistemi kuramcılarından Wallerstein (1974) bu bağımlılık ilişkisine karşın dünya ekonomisinin tek bir sistem olarak görülmesi gerektiğini vurgulamış, ayrıca yarı-çevre olarak adlandırılabilecek bir ülke kategorisine (merkez tarafından sömürülmekle birlikte dikkate değer bir ekonomik güç biriktirebilmiş ülkeler) ihtiyaç olduğunu belirtmiştir (…) (devamı için bkz. Küresel Siyasete Giriş, s. 439-440).

ÖNEMLİ WEB SİTELERİ

Open Knowledge Repository, https://openknowledge.worldbank.org/ Dünya Bankası Kalkınma Raporlarının da içinde bulunduğu yayınlar.

International Monetary Fund, http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=29 IMF tahminleri ve değerlendirmelerini içeren Dünya Ekonomik Görünümü raporları.

CEPAL, http://www.eclac.cl/ Birleşmiş Milletler’e bağlı Latin Amerika ve Karayipler için Ekonomik Komisyon (ECLAC - İspanyolca kısaltması CEPAL) çalışmaları ve duyuruları.

CADTM, http://cadtm.org/ Demokratik bir şekilde denetlenen kalkınma fonlarının oluşturulması, finansal işlemlerin vergilendirilmesi ve askeri harcamaların kısılması için çalışan Üçüncü Dünyanın Borcunun Silinmesi Komitesi.

ÖNEMLİ OKUMALAR

Frank, A. G. (1967), Capitalism and Underdevelopment in Latin America: Historical Studies of Chile and Brazil, New York, Monthly Review. Bağımlılık ve azgelişmişlik tartışmasının temel kitaplarından birisidir.

Balkan, N (1994), Kapitalizm ve Borç Krizi, İstanbul, Bağlam Yayınları. Uluslararası borç krizinin oluşumu ve seyrini eleştirel bir gözle irdeleyen Türkçe yazılmış en yetkin kaynaktır.

Epstein, G (der) (2005), Financialization and World Economy, Cheltenham, Edward Elgar. Dünya ekonomisinde ve uluslararası finansal sistemdeki dönüşümleri olduğu kadar finansal istikrarsızlık ve krizlere ilişkin çalışmaların da derlendiği temel bir eserdir.

Das, D. K. (2004), Financial Globalization and the Emerging Market Economies, Londra, Routledge. Küreselleşme sürece ve uluslararası dönüşümün gelişmekte olan ülkelere etkisini ve küresel finansal mimariyi inceleyen önemli bir çalışmadır.

Jomo, D. S. ve B. Fine (2006), The New Development Economics after the Washington Consensus, Londra, Zed. Kalkınma iktisadı ve kalkınma kuramının geçirdiği evrimi inceleyen açıklayıcı çalışmaları barındıran önemli bir derlemedir.

Özdemir, A. M. (2010), Ulusların Sefaleti: Uluslararası Ekonomi Politiğe Marksist Yaklaşımlar, Ankara, İmge Yayınları. Dünya Sistemi perspektifi ve Bağımlılık yaklaşımının da bulunduğu eleştirel siyasal iktisat anlayışlarını tartışan bir çalışmadır.

Şenses, F (2013), Küreselleşmenin Öteki Yüzü Yoksulluk: Kavramlar, Nedenler, Poltikalar ve Temel Eğilimler, (6. Baskı) İstanbul, İletişim Yayınları. Yoksulluğun ekonomi politik çözümlemesine dair, akademik tartışmaların ve politika yapım süreçlerinin incelemesini sunan Türkçe temel kitaplardan birisidir.

Craig, D. ve D. Porter (2006), Development Beyond Neoliberalism? Governance, Poverty Reduction and Political Economy, New York, Routledge. 21. yüzyıl başındaki yoksulluk tartışmalarının ve yönetişim anlayışının neoliberalizm içinde nasıl bir dönüşüme tekabül ettiğinin ülke örnekleriyle birlikte serimlenmesi.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Altvater, E. ve K. Hübner (1991), “The Causes and Course of the International Debt Crisis”, E. Altvater,

K. Hübner, J. Lorentzen ve R. Rojas (der), The Poverty of Nations: A Guide to Debt Crisis from Argentina to Zaire, Londra, Zed Books, 3-15.

Amin, S (1987), “Democracy and the National Strategy in the Periphery”, Third World Quarterly, 9/4:1129-56.

Amsden, A (1989), Asia’s Next Giant: South Korea and Late Industrialization, Oxford, Oxford University.

Balassa, B (1982), “Structural Adjustment Policies in Developing Economies”, World Development, 10/1:23-38.

Balassa, B (1986), “Policy Responses to Exogenous Shocks in Developing Countries”, The American Economic Review, 76:75-78.

Bernstein, H (1971), “Modernization Theory and the Sociological Study of Development”, Journal of Development Studies, 7/2:141-160.

Bruton, H (1989), “Import Substitution”, H. Chenery ve T. N. Srinivasan (der), Handbook of Development Economics, New York, Elsevier Science, 1602-1644.

Chahoud, T (1991), “The Changing Roles of IMF and World Bank”, Altvater, E., Hübner, K. Lorentzen, J. ve Rojas, R. (der), The Poverty of Nations: A Guide to Debt Crisis from Argentina to Zaire, Londra: Zed Books, 29-38.

Dünya Bankası (2009), “What is Inclusive Growth, PRMED Knowledge Brief, http://goo.gl/WCRzYy, Erişim Tarihi [10.06.2014].

Frank, A. G. (1966), “The Development of Underdevelopment”, Monthly Review, 18/4:17-31.

Gilman, N (2007), Mandarins of the Future: Modernization Theory in Cold War America, Baltimore, Johns Hopkins University.

Helleiner, E (1994), States and Reemergence of Global Finance: From Bretton Woods to the 1990s, Ithaca, Cornell University.

Hirschman, A (1968), “The Political Economy of Import Substituting Industrialization in Latin America”, The Quarterly Journal of Economics, 82/1:1-32

International Monetary Fund (2007), World Economic Outlook: Globalization and Inequality, Ekim 2007, Washington, IMF.

Kaplinsky, R (2005), Globalization, Poverty and Inequality: Between and Rock and a Hard Place, Cambridge, Polity.

Larrain, J (1989), Theories of Development: Capitalism, Colonialism and Dependency, Cambridge, Polity.

Leys, C (1996), The Rise and Fall of Development Theory, Bloomington, Indiana University

Rodrik, D (2003) “Growth Strategies”, Working Paper, Department of Economics, Johannes Kepler University of Linz, no 0317.

Rostow, W. W. (1960), The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto, Cambridge, Cambridge University.

Saad-Filho, A (2010), “Growth, Poverty and Inequality: From Washington Consensus to Inclusive Growth”, DESA Working Paper, no 100.

Saurin, J (2006), “International Relations as the Imperial Illusion; or the Need to Decolonize the IR”, B. G. Jones (der) Decolonizing International Relations, Maryland, Rowman & Littlefield, 23-42.

Schmidt, B (1998), The Political Discourse of Anarchy: A Disciplinary History of International Relations, New York, State University of New York.

Soederberg, S (2005), “The Transnational Debt Architecture and Emerging Markets: The Politics of Paradoxes and Punishment”, Third World Quarterly, 26/6:927-949.

Stiglitz, J (2002), Globalization and Its Discontents, New York: W.W. Norton & Company.

Wade, R (1990), Governing the Market: Economic Theory and the Role of Government in East Asian Industrialization, Princeton, Princeton University.

Tucker, V (1999), “The Myth of Development: A Critique of Eurocentric Discourse”, R. Munck ve D. O’Hearn (der) Critical Development Theory: Contributions to a New Paradigm, Londra, Zed, 1-26.

UNDP (2013) Human Development Report 2013, The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World, New Tork, UNDP.

Wallerstein, I (1974), “Dependence in an Interdependent World: The Limited Possibilities of Transformation within the Capitalist World Economy”, African Studies Review, 17/1:1-26.

Warren, B (1980), Imperialism: Pioneer of Capitalism, Londra, NLB Verso.

Williamson, J (2004), “Washington Consensus as Policy Prescription for Development”, World Bank Practitioners of Development Series kapsamında konferans metni, http://goo.gl/17TILR, erişim Tarihi [30.05. 2014].

Yalman, G (2009), Transition to Neoliberalism: The Case of Turkey in the 1980s, Istanbul, Bilgi Üniversitesi.